Lidia Skwierawska

Z DZIEJÓW ZIEMI CZŁUCHOWSKIEJ

Prehistoria

Najstarsze ślady penetracji osadniczej pochodzą z młodszej epoki kamienia (neolit 4200- 1700 p.n.e.) w postaci narzędzi krzemiennych. Dobrze udokumentowanym źródłowo (9 osad) jest okres osadniczy kultury łużyckiej (1700-700 p.n.e.). Wykorzystane osadniczo były głównie południowe stoki Jeziora Człuchowskiego. Późniejsze osadnictwo ludności kultury pomorskiej (550-125 p.n.e.) pozostawiło po sobie cmentarzyska grobów skrzynkowych. Pierwsze wzmianki o przodkach człuchowian, zanotowano we wczesnym średniowieczu (VII-XII w.).Przypuszcza się, że osada o nazwie „Słuchów” zaistniała na przełomie XII/XIII wieku ( Rybicki H., 1975).

Od najdawniejszych czasów ziemia człuchowska (wraz z innymi ziemiami tej części Pomorza) była terenem zmagań i przedmiotem sporów. Książęta polscy – już od Mieszka I – starali się włączyć ten rzadko zaludniony teren do Polski, z drugiej strony już od XIII i XIV stulecia jako rywale Polski w roszczeniach do tej części Pomorza występowały: Brandenburgia i zakon krzyżacki.

W okresie kształtowania się państwa polskiego ziemia człuchowska wchodziła w skład Pomorza Gdańskiego i razem z nim dostała się za Mieszka I w skład wczesnofeudalnej monarchii Piastów (lata 970-980). W ciągu pierwszej połowy XII w. rozpowszechniono chrześcijaństwo. Pod względem kościelnym, region człuchowski podlegał archidiecezji gnieźnieńskiej, pierwszy kościół wybudowano w Człuchowie prawdopodobnie w 1209 roku  ( Ślaski K.,1967). Od schyłku XII w. Pomorze nadwiślańskie, w którego skład wchodził region człuchowski, tworzyło odrębne księstwo. Zarząd lokalny sprawowali z ramienia księcia kasztelanowie.

Okolice Człuchowa należały do kasztelani szczycieńskiej, której podlegały dwa okręgi: Szczytno i Raciąż. W roku 1299 kasztelanię szczycieńską  otrzymał wojewoda kaliski, Mikołaj z Poniecka.

W wieku XII, a zwłaszcza w XIII rozwinęło się osadnictwo rolnicze, które rozszerzało się kosztem okolicznych puszcz. Wsie powstałe w wyniku akcji osadniczej w XIII w. zakładane były wyłącznie na prawie polskim. W gospodarce wiejskiej duże znaczenie miała hodowla i rybołówstwo.

Po zajęciu Pomorza Gdańskiego przez Krzyżaków, synowie Mikołaja z Ponieca sprzedają Słuchów Zakonowi- akt sprzedaży wystawiony w dniu 4 września 1312 r. stanowi pierwszy źródłowy zapis dotyczący Słuchowa.

Pod władzą zakonu krzyżackiego (1309-1466)

Po zajęciu Pomorza Gdańskiego, Zakon znosi strukturę kasztelani i wprowadza organizację opartą na komturstwach. Z kasztelani szczycieńskiej utworzono komturstwo człuchowskie.

 Krzyżacy, uznając położenie Człuchowa za korzystniejsze, wznieśli tu w połowie XIV stulecia potężny zamek – siedzibę komturów. Była to druga po Malborku pod względem wielkości i obronności twierdza krzyżacka.

 Pod silnymi rządami krzyżackimi Człuchów, otoczony obszarami o znacznym zasiedleniu i położony pod osłoną potężnej twierdzy, rozwinął się w większą osadę, która otrzymała prawa miejskie.

 Dokument lokacyjny – za zgodą wielkiego mistrza Henryka von Dusemera wystawiono w Malborku 19 czerwca 1348r.(Gasztold T., Zybajło W.,1998 ). Już ok. 1320 r Krzyżacy rozpoczęli akcję osadniczą. W przeciwieństwie do polityki stosowanej w innych częściach kraju, Zakon w nieznacznym tylko stopniu posługiwał się ludnością miejscową i zasiedlał te obszary przeważnie osadnikami z Niemiec, a częściowo także z Prus. Tworzenie wsi czynszowych w okolicach Człuchowa i Chojnic zakończono w latach trzydziestych XIV wieku. Krzyżacy zarządzali również folwarkami, znajdującymi się przy wszystkich domach zakonnych komturstwa. Największym z nich był folwark w Kołdowie, który zaspokajał bieżące potrzeby całego konwentu.

Obszar komturstwa człuchowskiego był stale punktem zapalnym ze względu na swe pograniczne położenie. Przez cały wiek XIV toczyły się tu spory i najazdy graniczne z księstwem słupskim i biskupstwem kamieńskim. Również rycerstwo wielkopolskie, zwłaszcza w okresie rządów Ludwika Węgierskiego, dokonywało napadów. W roku 1453 komtur człuchowski Jan Rabe zastosował represje wobec polskich kupców.

 Czynnikiem łączącym były stosunki kościelno-administracyjne, komturstwo człuchowskie należało nadal do arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Zakon, w przeciwieństwie do władców brandenburskich na Pomorzu Zachodnim, nie prowadził świadomej polityki wynaradawiającej, chociaż Niemcy byli narodowością uprzywilejowaną. Na zamku w Człuchowie komturami byli między innymi słynni Urlich von Jungingen oraz Konrad Wallenrod.

Od schyłku XIV w. wystąpił w państwie Zakonu kryzys gospodarczy i polityczny. Wielka wojna 1410 r. ominęła wprawdzie bezpośrednio ziemię człuchowską, jednak i ona poniosła pewne straty. W bitwie pod Grunwaldem brała udział chorągiew komturstwa i miasta Człuchowa, prawie wszyscy polegli. W okresie tej trzynastoletniej wojny ziemia człuchowska przechodziła zmienne koleje i kilkakrotnie była terenem działań wojennych. W 1440 r. powstaje Związek Pruski. Po wybuchu powstania (4 lutego 1454) związkowcy wypędzali Krzyżaków. W zdobyciu Człuchowa pomogli gdańskim związkowcom okoliczni chłopi. Spory zakończono 19 października 1466 r. pokojem w Toruniu. Zakon oddał Polsce m.in. Pomorze Gdańskie, a w Człuchowie zostaje utworzone starostwo.

Miasto królewskie (1466-1772)

Ziemie oddane Polsce w pokoju toruńskim otrzymały nazwę Prus Królewskich, z terytorium dawnego komturstwa utworzono powiat człuchowski. Człuchów był siedzibą urzędu i sądu ziemskiego. Otrzymał również własną szubienicę. Pod względem organizacji kościelnej nie nastąpiły większe zmiany, rejon człuchowski nadal podlegał archidiecezji gnieźnieńskiej. W XV i XVI wieku nastąpił szybki rozwój gospodarczy Polski, był to okres pomyślny szczególnie dla rolnictwa (rynki zbytu w Polsce i za granicą). Pierwsze sto pięćdziesiąt lat po roku 1466 – okres pokoju  i handlu – były korzystne również dla miast. Głównym zajęciem mieszkańców Człuchowa było rolnictwo, z rzemiosła żyło tutaj tylko 7,8% mieszkańców. Domy były drewniane, a miasto  nie obwarowane.  Na rozwój wewnętrzny miast wpłynęły niekorzystnie konflikty religijne. Ze względu na swoje pograniczne położenie ziemia człuchowska dosyć wcześnie zetknęła się z religią luterańską. Reformację popierali starostowie człuchowscy - Latalscy. Liczba katolików w powiecie znacznie się zmniejszyła, a większość kościołów przeszła w ręce protestantów. W XVII w. rozpoczął się okres kontrreformacji. W ziemi człuchowskiej nabrał on na sile po śmierci Stanisława Latalskiego, gdy stanowisko starosty przeszło w ręce magnatów katolickich. W 1609 r. Zygmunt III zarządził oddanie katolikom kościoła w Człuchowie. Już w roku 1603 katolicy człuchowscy odzyskali kaplicę, a starosta Jakub Wejher ufundował im nowy kościół, konsekrowany w 1647r. (obecnie kościół pod wezwaniem Św. Jakuba).          Okres pomyślnego rozwoju Człuchowa skończył się w połowie XVII w., pod wpływem wzrastającego ucisku ze strony szlachty oraz klęsk wojennych. Miasta poniosły straty już w czasie pierwszej wojny polsko-szwedzkiej. W 1627 r. Szwedzi nie zdołali wprawdzie zdobyć zamku człuchowskiego, ale za to podpalili Człuchów. Jeszcze liczniejsze klęski towarzyszyły następnej wojnie (1655-1660). Już latem 1655 r. Szwedzi zajęli Człuchów, a po kilkumiesięcznym oblężeniu zdobyli zamek. Polacy pod dowództwem Stefana Czarnieckiego próbowali Człuchów odzyskać, zmuszeni zostali jednak do wycofania się z powodu nadejście licznej odsieczy pod wodzą samego Karola Gustawa, kwaterującego wówczas we wsi Brzeźno. W czasie tych walk w Człuchowie i okolicy wybuchła zaraza, która zmusiła Szwedów do opuszczenia miasta.

W okresie krótkotrwałego spokoju ( po pokoju oliwskim w 1660 r.) Człuchów nie zdołał podźwignąć się z upadku. Był wyniszczony przez pożary, zarazy, rabunki, a także przez rodzime rekwizycje i podatki.  Proces odbudowy został ponownie przerwany, gdy wybuchła wojna północna (1700-1721).Katastrofalną klęską dla drewnianego miasteczka były kolejne pożary. Człuchów spalono dwukrotnie (w latach 1729 i 1735), ogień strawił niemal wszystko, co zdołano dotąd odbudować. Jedynie potężny masyw zamku górował nad miastem. Kraj ucierpiał również w okresie wojny siedmioletniej (1756-1763), ponieważ w roku 1757 przez okres kilku miesięcy kwaterowały tu wojska rosyjskie, ciągnące przeciwko Prusom.

Wszystkie te długotrwałe walki i klęski, z których miasta i wsie nie mogły się podźwignąć, spowodowały kryzys gospodarczy. Przyczynił się do tego również upadek ekonomiczny Rzeczypospolitej szlacheckiej. Kryzys gospodarczy czasów saskich wystąpił równocześnie z kryzysem politycznym, co doprowadziło do rozbiorów Polski.( Rybicki H.,1975 )

Pod zaborem pruskim (1772-1919)

         Po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej w roku 1772 cała ziemia człuchowska weszła w skład zaboru pruskiego. Szlachta człuchowska musiała dwukrotnie złożyć hołd królowi pruskiemu, Fryderykowi II. Królewszczyzny i starostwa odebrane Polakom przeszły w ręce rządu pruskiego. Folwarki, wsie i młyny w dobrach koronnych wydzierżawiano tylko Niemcom lub oddawano za długi zaciągnięte u dostawców. Także polscy właściciele zaczęli wyprzedawać Niemcom swoje majątki. Szlachcie polskiej odebrano pełnione urzędy i nie dopuszczano jej do urzędów pruskich ( Ślaski K.,1967 ).

Od 1780 r. trwają w Człuchowie wielkie prace melioracyjne, w wyniku których zmienia się układ hydrograficzny miasta i okolic. W wyniku tych zabiegów wody jezior opadły 3-4 m, a miasto uzyskało nowe tereny.

W 1793 roku król pruski Fryderyk Wilhelm II dał zgodę na rozbiórkę zabudowań zamkowych. Po rozległej i świetnej warowni pozostały tylko kamienne ruiny, część murów obronnych, głównie zamku wysokiego i potężna wieża. W ten sposób miasto zyskało cegłę na murowane domy.

W okresie wojen napoleońskich ziemia człuchowska nie weszła w skład Księstwa Warszawskiego, pozostając pod panowaniem pruskim. Zniszczenia wojen napoleońskich zahamowały na jakiś czas ożywienie gospodarcze, które zaznaczyło się u schyłku XVIII w. Człuchów po reformie 1818 r. zyskał korzystniejsze warunki rozwoju. Uwłaszczenie chłopów oraz likwidacja poddaństwa przyczyniły się do wzrostu wydajności w rolnictwie.  W latach 1845-1846 ludność, zwłaszcza uboższa, dotkliwie odczuła klęskę nieurodzaju. Zubożali chłopi emigrowali wówczas nawet do Ameryki, a najczęściej chodzili żebrać na Pomorze Zachodnie. Ponadto w latach czterdziestych XIX w. zanotowano na tych terenach cztery epidemie cholery. W porównaniu z poprzednimi były to epidemie, łatwiejsze do opanowania dzięki lepszej opiece lekarskiej i ogólnemu polepszeniu się warunków sanitarnych w miastach. W latach 1817-1819 Człuchów zyskał lekarza powiatowego, położną i aptekę. Od roku 1865 istniał w mieście szpital, który do obecnego gmachu przeniesiono w roku 1892.

W ramach robót publicznych prowadzone jest brukowanie ulic i utwardzanie dróg m.in. Człuchów – Chojnice. W 1844r. na głównej ulicy miasta zainstalowano pierwsze latarnie olejowe, które w 1888 r. zastąpiono gazowymi. W 1876 r. następuje podłączenie do linii kolejowej Chojnice – Człuchów - Szczecin. Rozwój komunikacji, przede wszystkim kolejowej, przyczyniał się także do rozkwitu gospodarczego okolic. Człuchów został stolicą powiatu, wybudowano murowane domy oraz budowle miejskie. Przez Człuchów biegł główny szlak pocztowy z Berlina i Szczecina do Królewca, co stwarzało ludności większe możliwości zarobkowe. Rozwijało się także szkolnictwo. Powstał zakład dla głuchoniemych (1873), szkoła rzemieślnicza (1886) i seminarium nauczycielskie (1900 ).

Monarchia pruska dążyła do zatarcia wszelkich śladów odrębności zdobytych ziem. W ciągu XIX i XX wieku prowadzono na ziemiach zaboru pruskiego wzmożoną, coraz bardziej systematyczną akcję germanizacyjną. Ludność niemiecka, popierana przez rząd pruski, zdobyła dominującą pozycję gospodarczą i społeczną. Polacy stanowili najuboższe warstwy ludności.

Tradycje polskie w ziemi człuchowskiej przetrwały okres zaborów. Już od połowy XIX w. rozpoczął się stały odpływ ludności niemieckiej z pogranicza wschodniego do wielkich ośrodków przemysłowych na zachodzie Rzeszy ( tzw. Ostflucht ). Równoczesny odpływ ludności wiejskiej do miast ( tzw. Landflucht) powodował brak rąk do pracy w rolnictwie. W związku, z czym sprowadzano na Pomorze robotników sezonowych z ziem pozostałych zaborów. (Ślaski K., 1967).

W okresie pierwszej wojny światowej ziemia człuchowska nie zetknęła się bezpośrednio z działaniami wojennymi, ludność jej poniosła jednak znaczne ofiary na cele ogólno wojenne. Z Człuchowa na wojnie poległy 143 osoby. Rewolucja socjalistyczna dotarła tu w nieznacznym tylko stopniu. W listopadzie 1918 r. organizowano w Człuchowie wiece i wybierano rady robotniczo-żołnierskie, które na krótki czas przejęły nawet władzę w mieście. Do poważniejszych wystąpień nie doszło.

Czasy Republiki Weimarskiej i Trzeciej Rzeszy ( 1919-1945)

Po pierwszej wojnie światowej powiat człuchowski przeszedł do regencji pilskiej w nowo utworzonej prowincji Marchia Graniczna Poznań - Prusy Zachodnie. Mimo starań rządu polskiego, powiat człuchowski na mocy traktatu wersalskiego z 1919 r. pozostał w granicach niemieckich.  Nakłady pieniężne władz niemieckich na rozwój ziem pogranicznych nie zdołały zahamować  kryzysu gospodarczego. Szczególnie rolnictwo prowincji granicznej, znalazło się w trudnej sytuacji.

 W tych latach zanotowano dużą dynamikę wzrostu ludności, która zwiększyła się prawie dwukrotnie i wynosiła w 1939 r. 6020 mieszkańców. (Gasztold T., 1998 ).

Po dojściu do władzy Hitlera akcja antypolska przekształciła się w otwarty terror. W Człuchowie rozwijały się organizacje hitlerowskie, które udaremniały wszelką polską działalność. W czerwcu 1938 r. sam przywódca Hitler- Jugend, Baldur von Schirach, położył kamień węgielny pod budowę domu tej organizacji w Człuchowie. Szkolnictwo stało się miejscem edukacji nazistowskiej. Ludność niemiecka Człuchowa dała się szybko wciągnąć w orbitę błędnych planów hitlerowskich w zakresie eksterminacji Żydów i nienawiści do Polaków ( Ślaski K.,1967). W następstwie niepowodzeń na froncie wschodnim dowództwo hitlerowskie rozbudowało na zachód od Człuchowa wzniesioną jeszcze przed wojną stałą linię oporu, tzw. Wał Pomorski. Wskutek działań wojennych miasto uległo w 45% zburzeniu, a najbardziej ucierpiało centrum miasta. Człuchów został wyzwolony przez 19 armię radziecką - dzień 27 lutego 1945r. to dzień powrotu miasta Człuchowa do Macierzy ( Gasztold T.,1998).

Powrót do macierzy - osadnictwo 1945-1948

 

Wkrótce po przejściu wojsk radzieckich utworzono polską administrację państwową. Według spisu z czerwca 1945 r. w powiecie człuchowskim było 23 tyś. Niemców i 3 tyś. Polaków. Przewaga ludności niemieckiej utrzymywała się do początku 1946 r. kiedy to w oparciu o uchwały poczdamskie rozpoczęto wysiedlanie ludności niemieckiej.

Jednocześnie rozpoczął się proces zasiedlania ziem odzyskanych. Większość osadników pochodziła z sąsiednich powiatów. W czerwcu 1945 r. rozpoczęło się osadnictwo ludności z Polski centralnej i przesiedlanie Polaków z Kresów Wschodnich. W 1947 r. w ramach akcji „Wisła” przesiedlono ok. 7000 ludności pochodzenia ukraińskiego i polskiego.        Powracali ludzie z obozów jenieckich i przymusowych robót w Niemczech ( Gasztold T.,1998 ). Z ogólnej liczby mieszkańców powiatu (34034) wg. spisu z 1950 r. olbrzymią większość stanowiła ludność napływowa. Tylko 4,6 % stanowiły osoby, które mieszkały do 1939 r. w Człuchowie. Najliczniejszą grupę przesiedleńców mamy z woj. bydgoskiego, rzeszowskiego i kieleckiego  (Rybicki H.,1975 ).

 W 1950 r. w zasadzie ustały wielkie migracje powojenne, jednak po 1956 r. nastąpiły kolejne w ramach akcji łączenia rodzin między Polską a RFN, które objęły mieszkańców Człuchowa ( Gasztold T, 1998 )

Tereny Człuchowa weszły w skład III okręgu administracyjnego Ziem Odzyskanych, nazwanego Pomorzem Zachodnim. Dnia 7 lipca, 1945 r. przyłączono go do woj. pomorskiego, a następnie włączono ponownie do   woj. zachodniopomorskiego. W roku 1950 ziemia człuchowska weszła w skład woj. koszalińskiego.

Bardzo szybko (dzięki inicjatywie bydgoszczan, którzy poczuwali się do tych ziem) przystąpiono do odbudowy Człuchowa. W miarę napływu ludności ożywiało się życie gospodarcze, zaczął się rozwijać handel i rzemiosło. Jedną z pierwszych instytucji powstałych w 1945 r. w Człuchowie był Urząd Pocztowy, a następną Ochotnicza Straż Pożarna .

 

home